دستور زبان فارسی 1 | واحد‌های زبانی

کیمیا ذبیحی

کاربر حرفه ای
مدیرکل سایت
نویسنده
6,793
6,525
570
برای بررسی علمی هر پدیده، ابتدا باید آن را به بخش‌های کوچک‌تری تقسیم کرد. پس برای بررسی زبان و شناخت آن، آن را تجزیه می‌کنیم.بزرگترین واحد زبان جملۀ مستقل است و کوچک‌ترین آن، واج است. نه واحدی کوچک‌تر از واج در زبان داریم و نه واحدی بزرگ‌تر از جملۀ مستقل.
واحدهای زبان از کوچک‌ترین تا بزرگ‌ترین دارای سلسله مراب زیر هستند:
واج، تکواز، واژه، گروه، جمله، جملۀ مستقل.

 

کیمیا ذبیحی

کاربر حرفه ای
مدیرکل سایت
نویسنده
6,793
6,525
570
واج
کوچک‌ترین واحد سخن است که تنها صوت دارد اما معنا ندارد و در عین حال سبب تمایز معنایی می‌شود.
مثال: سر و سیر
سیر و سور
سور و سار
سار و زار
زار و زر
زر و پر
پر و پور
که تنها در یک واج باهم اختلاف داردند و به سبب همان اختلاف، بین آن‌ها تمایز معنایی ایجاد شده است.
+تعداد واج ها: تعداد واج ها در زبان های مختلف بشری معمولا بین بیست تا چهل است و در زبان فارسی این تعداد عبارت است از 23 صامت و 6 مصوت.
واج در ساختمان واحد بزرگتر زبان یعنی تکواژ به کار می رود.
 

کیمیا ذبیحی

کاربر حرفه ای
مدیرکل سایت
نویسنده
6,793
6,525
570
تکواژ
تکواژ دومین واحد زبان است و از یک یا چند واج ساخته می شود. اگر جملۀ «ما کتاب خریدیم» را به نشانه های معنی دار ان تجزیه کنیم، آنچه به دست می آید تکواژ است:
ما/کتاب/خر/ید/یم.
نشانۀ تکواژ بودن هر یک از این واحدها آن است که می توانند در ساختمان جمله های دیگر به کار روند. برخی از تکواژهای بالا کلمه اند و برخی نیستند اما در هر حال، همۀ آن ها در دو عامل مشترکند، عنی هم صوت دارند و هم معنا و هم در زنجیرۀ جانشینی می توانیم به جای هرکدام، یکی دیگر از تکواژهای زبان را قرار دهیم.
مثال:
ما/کتاب/خر/ید/یم
معلم/نقشه/کش/ید
اما اگر هریک از این تکواژها را باهم به اجزاء سازندۀ آنها تجزیه کنیم، اجزائی به دست می آیند که تنها صوت دارند اما بر هیچ چیزی دلالت نمی کنند.
/م/ ، /ا/ ، /ک/ ، /ـِـ/ ، /ت/ ، /ا/ ، /ب/ ، /خ/ ، /ـَـ/ ، /ر/ ، /ی/ ، /د/ ، /ی/ ، /م/.
این چهارده جزء را واج می نامند که از تجزیۀ دوم زبان به دست می آید.
+انواع تکواژ: تکواژها به دو دسته قاموسی و دستوری تقسیم می‌شوند.
تکواژ قاموسی کاربرد و معنای مستقل دارد: کتاب، پلنگ، بزغاله، گنجشک، سواد، زنده، خوب.
تکواژ دستوری معنا و کاربرد مستقل ندارد و دارای انواع اشتقاقی و صرفی است:
تکواژ اشتقاقی در واژه های مشتق به کار می رود مثل: چه، زار، بان در واژه های باغچه، گلزار، باغبان.
تکواژ صرفی معنا و کاربرد مستقل ندارد اما واژۀ جدیدی هم نمی سازد: ان جمع، ها، تر و ترین، ی نکره. مانند مردان، مردها، خوبتر، خوب ترین، مردی.
تکواژ در ساختمان واحد بزرگتر زبان یعنی واژه به کار می رود.
 
آخرین ویرایش: